Fabrieken willen verduurzamen, maar het stopcontact is te klein (en dat is nog niet eens het grootste probleem)

Fabrieken willen verduurzamen, maar het stopcontact is te klein (en dat is nog niet eens het grootste probleem) De techniek is er. De klant wil. Het geld ligt klaar. En toch gebeurt er niks. Want het stopcontact is te klein. Welkom in de wereld van industriële koel- en verwarmingsinstallaties anno nu. Een wereld waarin je ammoniak al ruikt voordat het gevaarlijk wordt, waarin warmtepompen bij 100 graden ineens moeilijk gaan doen, en waarin een fabriek wordt omgebouwd terwijl de productie gewoon doordraait. In deze videopodcast van De Industrie Online schuiven Erik Hoogendoorn en Dorus van Haalen van Equans aan. Ze vertellen waar het écht knelt, waarom ze niet bang zijn voor ammoniak, en waarom de eerste stap naar een lagere energierekening verrassend simpel is. Geen tijd? Dit is het korte antwoord Grootste uitdagingen: warmtepompen boven de 100 °C, netcongestie die elektrificatie afremt, en wisselend overheidsbeleid rond subsidies en regels. Waarom natuurlijke koudemiddelen? Ammoniak en CO2 hebben gunstige thermodynamische eigenschappen, een hoog rendement en nauwelijks klimaatimpact. De risico's zijn bekend en goed beheersbaar. Is ammoniak veilig? Ja, mits ontworpen en beheerd volgens de PGS 13. Je ruikt het al bij zo'n 2 ppm, ruim voordat het gevaarlijk wordt. Waar gaat de meeste energie verloren? In warmte die niet wordt hergebruikt. Een koelmachine is ook een warmtebron. Eerste stap om energie te besparen? Inzicht: breng in kaart waar je energie naartoe gaat en op welke temperaturen je processen draaien. Wat zijn de grootste uitdagingen voor industriële koel- en verwarmingsinstallaties? Volgens Erik zijn het er drie. Eén technische, twee die buiten de deur van de installateur liggen. 1. Waarom is 100 graden een grens voor warmtepompen? Onder de 100 °C draaien warmtepompen hun hand niet om. Daarboven wordt het spannend. Hogetemperatuurwarmtepompen bestaan, maar staan nog in de kinderschoenen. De techniek is er, alleen is ze uitdagender en gaat de ontwikkeling langzamer. Voor industriële processen die stoom of heet water nodig hebben, is dat precies het verschil tussen kunnen en willen. 2. Hoe remt netcongestie de verduurzaming van de industrie af? Iedereen wil elektrificeren: elektrische auto's, elektrische warmtepompen, elektrische processen. Maar het net zit vol. 'Klanten willen soms wel, maar kunnen niet,' zegt Erik. Ze hebben simpelweg niet de aansluiting die ze nodig hebben. Het is rijden met de handrem erop. Equans liep er zelf ook tegenaan. Bij het eigen kantoor in Emmeloord, met werkplaats erachter, was de energievoorziening op het bedrijventerrein nog niet op orde. De oplossing: zelf zonnepanelen op het dak, met een slim algoritme dat bepaalt wanneer de elektrische auto's laden en wanneer de werkplaats stroom krijgt. Zelf de broek ophouden, zeg maar. 3. Wat is er mis met de subsidieregels? 'Dat varieert nogal, om het maar even zachtjes uit te drukken,' aldus Erik over het overheidsbeleid. Zijn grootste ergernis: er gaat subsidie naar de e-boiler. Die heeft een COP van 1. Een warmtepomp haalt al snel een COP van 4. Vier keer zo efficiënt dus, maar de prikkel ligt bij de minder efficiënte oplossing. Daar mag de overheid volgens hem best een stap zetten. Waarom staat energieverbruik zo hoog op de agenda bij industriële bedrijven? Dorus houdt het kort: 'Het is een kostenpost.' Minder verbruik is minder kosten. Zo pragmatisch is het. En die post wordt steeds groter. Grootverbruikers betaalden jarenlang lage energietarieven, dus niemand keek ernaar. Nu lopen energiebelasting en CO2-heffing op, en wordt energie ineens een post waar de CFO wakker van ligt. De tijden zijn veranderd. Hoe beïnvloeden wet- en regelgeving de markt voor koelinstallaties? Op meerdere fronten tegelijk: Stikstofregels houden de bouw van nieuwe gebouwen tegen. Regels voor koudemiddelen, vooral synthetische. De druk komt uit Europa en is ooit begonnen met het Montreal-protocol. Nu draait het om de bijdrage aan het broeikaseffect. Veiligheid. Koelinstallaties zijn drukapparatuur. Ze moeten gekeurd en goed onderhouden worden, en dat bepaalt wat je neerzet en hoe je er in de gebruiksfase mee omgaat. Wat zijn natuurlijke koudemiddelen en waarom worden ze steeds relevanter? Natuurlijke koudemiddelen zoals ammoniak (NH3) en CO2 zijn, plat gezegd, gewoon hele goede koudemiddelen. Hun thermodynamische eigenschappen zijn gunstig, dus het rendement van de installatie is hoog. Wat is het verschil tussen natuurlijke en synthetische koudemiddelen? Het is een kwestie van kiezen welke nadelen je wilt hebben. Synthetische koudemiddelen zijn niet giftig, maar hebben veel milieu-impact. De eerste generatie tastte de ozonlaag aan en werd uitgefaseerd. De opvolgers dragen bij aan het broeikaseffect, uitgedrukt in de GWP (Global Warming Potential). Hoe hoger de GWP, hoe strenger de regels. En de nieuwste alternatieven? Die zijn weer brandbaar. Natuurlijke koudemiddelen hebben ook nare eigenschappen: ammoniak is giftig, sommige zijn brandbaar. Maar, en dat is het punt: die eigenschappen kennen we al heel lang. Bij de synthetische middelen 'popt er af en toe weer iets omhoog', zegt Dorus. Bij ammoniak niet. Dat wordt al sinds de beginjaren van de koeltechniek gebruikt. Een risico met een kleine kans, gecombineerd met enorm veel ervaring, is een risico dat je goed kunt beheersen. Daarom kiest Equans vooral voor natuurlijke koudemiddelen. Is ammoniak in een koelinstallatie gevaarlijk? Het is de angst die Erik het vaakst hoort bij klanten. En hij snapt het: ammoniak is giftig en het stinkt. Wie ooit aan een fles schoonmaakammoniak heeft geroken, weet hoe dat voelt. Maar juist daar zit het geniale. Je ruikt ammoniak al bij zo'n 2 ppm. 'Dan ben je weg.' Je wordt dus gewaarschuwd lang voordat het gevaarlijk wordt. Een ingebouwd alarm, gratis meegeleverd door de natuur. Erik zijn vergelijking: de kans dat er een vliegtuig neerstort is groter dan dat je een ammoniaklekkage krijgt. Zo wordt het gebouwd. Equans neemt klanten daarom mee: in de wetgeving, in hoe ze bouwen en in hoe ze onderhouden. Waar moet je op letten bij een ammoniak koelinstallatie? Nederland heeft er al jaren goede regels voor: de PGS 13. Daarin staat waar de installatie, de omgeving én de mensen aan moeten voldoen. Het komt neer op twee dingen: Veiligheid ingebakken in de installatie, zoals detectie en noodvoorzieningen. Opleiding van personeel. Ook van mensen bij de klant die niets met koeling te maken hebben, maar wel moeten weten: hier is ammoniak. Gaat die rode lamp branden, dan loop je mee naar buiten. Er wordt ook op gehandhaafd. Er is dus niets wat in de weg staat om het gewoon goed te doen. Hoe combineer je veiligheid en efficiëntie in één ontwerp? Het simpele antwoord: voldoen aan de PGS 13. Maar Equans gaat een stap verder, op een punt dat nergens in de regels staat: bereikbaarheid. Kun je snel bij die klep? Bij die afsluiter? Een kleine machinekamer volproppen met appendages waar niemand meer bij kan, noemen ze levensgevaarlijk. Dat bouwen ze nooit. Hoe werkt een CO2 koelinstallatie en wat is het verschil met een traditioneel systeem? Voor het koelen zelf maakt het weinig uit. Het verschil zit aan de warme kant. Een CO2-installatie werkt vaak transkritisch: boven het kritisch punt van het koudemiddel. Daardoor is er geen condensatie, maar een gaskoelproces. Klinkt ingewikkeld, maar als je naar het apparaat op het dak kijkt, ziet het er hetzelfde uit. De drukken zijn wel hoger. En ook bij CO2 kun je de warme kant gebruiken om iets op te warmen; welk proces het gunstigst is, hangt af van de toepassing. Voor CO2 bestaat een praktijkrichtlijn voor veilig gebruik, en iedereen die in Nederland met koudemiddelen werkt, moet ervoor opgeleid zijn. Technisch veel verschillen, maar je moet aan grotendeels dezelfde eisen voldoen. Ammoniak of CO2: wat is beter? Sorry, geen winnaar. 'Je kunt niet zeggen dat het ene altijd beter is dan het andere,' zegt Erik. Het hangt af van: de benodigde temperaturen; de seizoenen waarin de installatie draait; het product dat gekoeld wordt; veiligheid en de opbouw van het leidingwerk (lange leidingen gaan met CO2 makkelijker dan met ammoniak). En soms is het antwoord: allebei. Equans bouwt ook systemen die CO2 en ammoniak combineren. Waarom is betrouwbaarheid zo belangrijk in productieomgevingen? Omdat stilstand onvoorstelbaar veel geld kost. Een stilstaande productielijn is voor een klant een no-go area. Veel processen draaien 24 uur per dag, 7 dagen per week. Er zijn stops, maar die zijn gepland. Equans ontwerpt daarom installaties die gewoon niet stilvallen. Erik schat de draaitijd op zo'n 98 procent. Kun je een koelinstallatie vervangen zonder productiestop? Ja. 'Wij bouwen echt fabrieken om waar dan geen stilstand is.' Dat kan alleen in nauwe samenspraak met de klant, met een plan waarin de fabriek blijft draaien terwijl de oude installatie plaatsmaakt voor de nieuwe. Open-hartchirurgie terwijl de patiënt een marathon loopt, zeg maar. Waar gaat de meeste energie verloren in een koelinstallatie? In de warmte die je weggooit. Een koelmachine haalt warmte weg, en die warmte moet ergens heen. Gebruik je haar niet, dan blaas je letterlijk energie de lucht in. Hergebruik van restwarmte gebeurt steeds vaker, maar nog lang niet overal. Er zijn genoeg processen met een koelmachine vol warmteoverschot waar je denkt: waarom gebruik je dat niet? Vaak komt het dan weer neer op kosten en subsidies. Hoe kunnen bedrijven hun energieverbruik structureel verlagen? Het begint met bewustwording. En dat is bij de meeste bedrijven nog niet op orde. Dorus vergelijkt het met thuis: je weet wat je energierekening is, maar niet welk apparaat wat verbruikt. In fabrieken is dat niet anders. Begin dus met de vragen: hoeveel stroom en gas neem ik af, en wat doe ik daarmee? Dan gebeurt er vaak iets interessants. Een klant zegt: 'Ik heb gewoon 30 graden nodig.' Equans gaat het afpellen, en dan blijkt de grootste warmtebehoefte op 60 graden te zitten. En dat is weer heel makkelijk op te lossen met hun installaties. Daar zit het laaghangend fruit. Wat is de eerste praktische stap om energie te besparen? Zoek uit waarvoor je energie gebruikt: welke processen? Op welke temperaturen draaien die processen? Hoeveel energie stop je in elk proces? Kijk dan pas: waar zitten de grootverbruikers, waar zie je vreemde dingen, en wat kun je daarmee? Stap 1 is inzicht. Pas daarna kom je bij oplossingen. Wat kost achterstallig onderhoud van een koelinstallatie? De eerste twee jaar merk je niks. Daarna komt het vier keer terug. Zo vat Erik het samen. Wie onderhoud uitstelt, gaat meer energie verbruiken en krijgt kosten die je niet verwacht, maar die wél komen. Sla je een onderhoudsbeurt aan de compressor over, en daarna nog een, dan zijn de kosten al snel twee of drie keer zo hoog. Hoe verandert de rol van onderhoud? Klanten vragen steeds vaker om een meerjarenplan. Wat zijn mijn draaiuren? Wat kost onderhoud per jaar? Hoeveel bezoeken zijn nodig? En vooral: wat zijn mijn geschatte kosten tussen nu en tien jaar? Equans geeft aan wat zinvol is en wat niet, en de serviceafdeling heeft er complete rekenmodellen voor. Hoe voorspelbaar zijn storingen in koelinstallaties tegenwoordig? Steeds voorspelbaarder. 'We kunnen alles meten,' zegt Erik. Op het kantoor van Equans hangen schermen waarop je installaties ziet verkleuren. Is er eentje een beetje oranje? Dan wordt er even gebeld, of gaat er iemand langs. Veel storingen kondigen zich al ruim van tevoren aan. Hoe helpen data, monitoring en AI bij het voorkomen van uitval? De klassieke aanpak kijkt of een installatie binnen haar bandbreedte draait. Nieuwere modellen kijken abstracter: ze zien het patroon in de data veranderen en melden een afwijking. Je kunt die systemen trainen door te bevestigen: klopt, en toen was dit het probleem. Na genoeg voorbeelden legt het systeem zelf de link. 'Ik zie een anomalie in mijn data, het kan wel eens zijn dat je condensor vuil is.' Maar Dorus zet er een kanttekening bij: je basis moet op orde zijn. Onderhoud je je installatie niet, dan voorspelt de AI ook keurig dat het misgaat. 'Maar dat kan iedereen je wel voorspellen.' Welke KPI's moet je monitoren bij een koelinstallatie? Het antwoord is verrassend simpel: het stroomverbruik van je installatie. Wordt je condensor vuil door slecht onderhoud, dan stijgt de stroomopname. Draai je op een synthetisch koudemiddel, dan verbruik je meer dan met een natuurlijk koudemiddel. Eén meter, veel inzicht. Wanneer kies je voor retrofit en wanneer voor een nieuwe koelinstallatie? Retrofit klinkt makkelijk, maar er zit meer achter. Bij Equans gaat het meestal om de overstap van een synthetisch koudemiddel naar een ander middel, en dan bepaalt de wetgeving veel. Wat gebeurt er als je koudemiddel wordt verboden? Er zijn twee soorten verboden: een verbod op nieuwe installaties met dat middel, en een verbod op het gebruik ervan. Is het gebruik verboden, dan hoef je je installatie niet meteen te slopen. Maar gaat er iets lek, dan mag je niet meer bijvullen. Dan ligt hij stil. Daarom kijkt Equans periodiek in zijn installed base. Dat deden ze met R22 en dat doen ze nu weer. Klanten met een koudemiddel dat lastig gaat worden, krijgen een seintje: als er nu iets gebeurt, kunnen we niet garanderen dat je morgen weer draait. Ook als het middel nog mag, is de verkrijgbaarheid soms al slecht. Is retrofit goedkoper dan een nieuwe installatie? Niet per se. Een retrofit kan betekenen: minder vermogen, andere olie, andere pakkingen. En hoe oud is de rest van de installatie eigenlijk? Synthetische koudemiddelen zijn bovendien duur; een kilo kost al flink. Reken het door en een nieuwe installatie met een goedkoper natuurlijk koudemiddel is soms niet eens zo veel duurder. Het belangrijkste inzicht: na een retrofit heb je geen nieuwe installatie, maar een vernieuwde. De vraag is dus: investeer je voor de komende vier jaar, of voor de komende decennia? Dat gesprek voert Equans met zijn klanten. Wat kost het als je deze uitdagingen niet op tijd aanpakt? Dat kan flink in de papieren lopen. Maar het echte antwoord ligt bij de klant zelf. Een vrieshuis vol product kan het vaak een paar dagen zonder koeling uithouden. Maar wat kost het als je onverwacht en ongepland moet ingrijpen? Erik stelt klanten graag één vraag: 'Als wij zeggen dat we een week plat liggen, wat kost jou dat?' Sommige klanten trekken dan wit weg. Dan weet je genoeg. Zo kan een dure nieuwe installatie uiteindelijk de goedkoopste oplossing zijn: omdat je haar kunt voorbereiden en met minimale downtime kunt overzetten. Veelgestelde vragen over industriële koelinstallaties Wat zijn de grootste uitdagingen voor industriële koelinstallaties? Warmtepompen voor temperaturen boven de 100 °C staan nog in de kinderschoenen, netcongestie remt elektrificatie af en wisselend overheidsbeleid rond subsidies en koudemiddelen zorgt voor onzekerheid. Waarom gebruik je natuurlijke koudemiddelen zoals ammoniak en CO2? Ze hebben gunstige thermodynamische eigenschappen en dus een hoog rendement, een zeer lage klimaatimpact en hun risico's zijn al lang bekend en goed beheersbaar. Is een ammoniak koelinstallatie veilig? Ja, mits ontworpen, gebouwd en onderhouden volgens de PGS 13 en met goed opgeleid personeel. Ammoniak is al bij zo'n 2 ppm te ruiken, ruim voordat het gevaarlijk wordt. Wat is de PGS 13? De Nederlandse richtlijn voor ammoniak als koudemiddel in koelinstallaties en warmtepompen. Ze beschrijft eisen aan de installatie, de omgeving en de opleiding van de mensen die ermee werken. Wat betekent transkritisch bij een CO2 koelinstallatie? De installatie werkt aan de warme kant boven het kritisch punt van CO2. Er is dan geen condensatie maar gaskoeling, bij hogere drukken dan in traditionele systemen. Wat is beter: ammoniak of CO2? Dat hangt af van de toepassing: benodigde temperaturen, seizoenen, het product, veiligheid en de lengte van het leidingwerk. Soms is een combinatie van beide de beste oplossing. Wat is het verschil in efficiëntie tussen een e-boiler en een warmtepomp? Een e-boiler heeft een COP van 1, een warmtepomp al snel een COP van 4. Een warmtepomp levert dus ongeveer vier keer zoveel warmte per eenheid stroom. Waar gaat de meeste energie verloren in een koelinstallatie? In restwarmte die niet wordt hergebruikt. Een koelmachine produceert warmte die je kunt inzetten voor processen, verwarming of warm water. Hoe verlaag je het energieverbruik van een fabriek? Begin met inzicht: breng in kaart welke processen energie gebruiken, op welke temperaturen en hoeveel. Daarna pak je de grootverbruikers en het laaghangend fruit aan, zoals restwarmte benutten. Wat kost achterstallig onderhoud aan een koelinstallatie? De eerste jaren merk je weinig, maar daarna lopen energieverbruik en onverwachte kosten snel op. Overgeslagen onderhoudsbeurten kunnen de kosten verdubbelen of verdrievoudigen. Kun je storingen in een koelinstallatie voorspellen? Ja. Met sensoren, monitoring en AI-modellen die afwijkingen in data herkennen, kondigen veel storingen zich vooraf aan, bijvoorbeeld een vuile condensor. Goed onderhoud blijft wel de basis. Welke KPI is het belangrijkst bij een koelinstallatie? Het stroomverbruik van de installatie. Een stijgende stroomopname wijst vaak op vervuiling, slecht onderhoud of een inefficiënt koudemiddel. Wanneer is retrofit van een koelinstallatie zinvol? Als de installatie nog in goede staat is en de aanpassingen beperkt blijven. Retrofit kan minder vermogen en extra aanpassingen betekenen, en je houdt een deels oude installatie. Vergelijk de kosten altijd met een nieuwe installatie. Wat gebeurt er als het koudemiddel van mijn installatie wordt verboden? Bij een gebruiksverbod mag de installatie blijven draaien, maar mag je haar na een lekkage niet meer bijvullen. Dan dreigt stilstand, dus het is verstandig tijdig te plannen voor ombouw of vervanging. Kun je een koelinstallatie vervangen zonder productiestop? Ja, met een gedetailleerd plan in samenspraak met de klant kan een installatie worden vervangen terwijl de productie doordraait. Dus: wat kost een week stilstand jou? Weet je het antwoord niet meteen, dan is dit het moment om je energiestromen en je installatie eens goed onder de loep te nemen. Wil je doorpraten over koeling, warmtepompen of natuurlijke koudemiddelen, of weten wat dit voor jouw organisatie betekent? Neem contact op met Equans. En die rode lamp? Die hoeft bij een goed gebouwde installatie nooit te gaan branden.